Nihayet bir türlü yıllardır çok isteyip de çıkamadığımız GAP turunu tamamladık. Zaman az görülecek yer çok olunca da siz deyin fırtına ben deyiyim güzelliği ile büyüleyen ama yorgunluğu ile dönüşte 1 hafta kendine getirmeyen bir tur oldu. Gaziantep, Şanlıurfa, Mardin, Adıyaman, Batman, Diyarbakır olmak üzere 6 şehrin en turistik ve tarihi noktalarını gezip hem gözümüze hem de midemize bayram yaptırdık. Biraz daha açarsam: Gaziantep Zeugma Müzesi, Bakırcılar Çarşısı, Almacı Pazarı; Şanlıurfa Göbeklitepe, Balıklıgöl, Harran, Sıra Gecesi, Halfeti Tekne Turu, Rum Kale, Hasankeyf Tekne Turu; Adıyaman Nemrut Dağı’nda Güneş Doğuşu; Batman; Diyarbakır surları, Hevsel Bahçeleri, Ulu Camii, Mardin Kapı; Eski Mardin Deyrul Zaferan Manastırı, Kasımiye Medresesi, Midyat… Bundan sonra tek en fazla 2 şehri kapsayan 3-4 günlük daha butik turlara çıkmamız gerektiğini öğretti bu 3 gece 4 günlük tur deneyimi.
Bu girişle beraber sizlere turu, tarihi ve turistik bilgileri aktarmayacağım. Bu sayıda hizmet ihracatını, turizm (GAP turu/bölgesi) bağlamında ele alaya çalışacağım ki hizmet ihracatı gelir ve dengesi açısından en yüksek rakama sahip olan, seyahat bir başka değişle turizm kalemi.
Öncelikle dünya ve Türkiye’nin hizmet ihracatı verilerine göz atalım. Maalesef hizmet ihracatı konusu uluslararası iktisat ve ticaret literatüründe en az ilgiyi gören alanların başında gelmektedir.
Tablo 1: Dünya Hizmet Ticareti
Kaynak: Ticaret Bakanlığı
Ticaret Bakanlığı’nın Dünya Ticaret Örgütü verilerine göre verdiği yukarıdaki tablo1’de dünya hizmet ticareti 8,8 trilyonu ihracat, 8 trilyonu da ithalat olmak üzere 2024 yılı itibariyle yaklaşık 17 trilyon dolardır.
Tablo 2: Türkiye’nin Hizmet Gelirleri (Kırılımlı)
Kaynak: Ticaret Bakanlığı
Hizmet gelirlerinin en büyük ve en önemli 2 kalemi ki 2024 yılı için 117 milyar dolarlık hizmet gelirlerinin %83’ünü seyahat (turizm) ve lojistik ve taşımacılık oluşturmaktadır.
Tablo 3: Türkiye’nin Hizmet Giderleri (Kırılımlı)
Kaynak: Ticaret Bakanlığı
Hizmet giderlerinin ise en büyük kalemini lojistik ve taşımacılık oluşturmaktadır. Diğer en önemli ve belirli kalem yine seyahattir. Hizmet dengesine geçmeden önce araya (fazla detaya girmeden) bir parantez açayım: Hatırlamak gerek ki ödemeler dengesinin en büyük kalemi cari işlemler hesabıdır. Bunun da mal, mal ve hizmet ve birincil gelir dengesi olmak üzere 3 denge kalemi bulunur. Malum, ithalatımız ihracatımızdan büyük olduğu için mal dengesi (dış ticaret dengesi) cari işlemler hesabının açık vermesinin en büyük nedenidir. İşte bu açığı azaltan en büyük kalem de hizmet ihracatımızın ithalatımızdan fazla olmasıyla elde ettiği fazladır. Mal dengemizden gelen açığa hizmet dengesinden gelen fazla eklenerek mal ve hizmet dengesi hesaplanır ve bu da açığı azaltır.
Tablo 4: Türkiye’nin Hizmet Dengesi
Kaynak: TÜİK
Parantez sonrası devam edeyim. Tablo 4’te ülkemizin 2020-2024 yılları arasındaki hizmet dengesini ve bunun içinde de seyahat yani turizmin yarattığı katkıyı görmekteyiz. TÜİK verilerine göre Hizmet dengesi olarak gerçekleşen 61 milyar dolarlık fazlanın %79,7’si turizmden gelmektedir.
GAP turunun ardından GAP bölgesi olarak adlandırılan Gaziantep, Diyarbakır, Mardin, Şanlıurfa, Batman, Şırnak, Kilis, Adıyaman, Siirt olmak üzere 9 ilimizin oluşturduğu bölgenin turizm özelinde hizmet gelirlerine bakmak istedim. Fakat TÜİK ve Hizmet İhracatçıları Birliği de dahil olmak üzere hiçbir kaynakta iller bazında hizmet gelir ve giderleri ile ilgili tam veri olmadığını keşfettim. Hatta net bir biçimde bölge ya da il bazında kişi başı ortalama günlük harcamaya da ulaşamadım. Bu da TÜİK, Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Hizmet İhracatçıları Birliği tarafından acilen üzerine eğinilmesi gereken bir durum. Veri olmadan inceleyemezsiniz. İncelemeden de politika oluşturamazsınız. Umuyorum ben bulamamış ve yeteri kadar araştırmayı becerememiş olayım (Varsa da kolay ulaşılabilir hale getirilmesi gerek!!!!)
Bulabildiğim verileri aşağıda sizlerle paylaşıyorum.
Tablo 5: Bakanlık Belgeli Tesis İstatistikleri – 2024
Kaynak: GAP İdaresi
En fazla turist çeken tesise ve dolayısıyla da hizmet gelirlerine sahip en yüksek olması gereken 4 ilimiz sırasıyla Gaziantep, Şanlıurfa, Diyarbakır, ve Mardin.
Bakanlık Belgeli tesis konaklama istatistikleri sayesinde de (2023 yılı verileri) yabancı turist sayısını, ortalama kalış süresini ve kişi başı gecelik harcama Türkiye ortalaması 2023 için 103, 2024 için 106 dolar olduğunu biliyoruz (Gecelik ortalama harcama: Geceleme yapan ziyaretçilerden elde edilen gelirin ziyaretçilerin yaptığı geceleme sayısına bölünmesi ile elde edilmektedir. Ortalama günlük harcama yerine kullanılır). Kabaca yaptığım hesaplamayı Tablo 6’da veriyorum.
Tablo 6: İşletme ve Basit Belgeli Konaklama Tesislerinde Tesislere Geliş, Geceleme Ve Ortalama Kalış İllere Göre Dağılımı ve İllerin Seyahat bazlı Tahmini Hizmet İhracatı Geliri (2024)
Kaynak: TÜİK
Tahmin edileceği gibi ilk 3: Gaziantep, Diyarbakır ve Mardin’dir. Tesis sayısında Şanlıurfa Diyarbakır’dan 3, Mardin’den 7 adet daha fazla tesise sahip olmasına rağmen 2024 itibariyle biraz daha az turist çekmiştir. Burada dikkati çeken en önemli nokta Batman ve Şırnak’ın Adıyaman’ın önüne geçmesidir. Bunun nedeni 07/08/2024 tarihli “Adıyaman’da, 6 Şubat 2023’te meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından turizm dibe vurma noktasına geldi. Hasarlı otellerin tamir görmemesi ve yeni tesislerin inşa edilmemesi, Adıyaman’ın turizm potansiyelini tehdit ediyor. Kentte kalacak otel bulamayan turistler, çevre illerde konaklamaya başladı” başlıklı haber olabilir.
GAP turu, sonrasında bana bunu düşündürdü, araştırttı. Sizlerle de paylaşmak istedim. E-mailimi biliyorsunuz. GAP turu ile ilgili yazacak ilgilendiğiniz konular varsa paylaşırsanız sevinirim.
