Aile Anayasasının Aile Şirketlerinin Kurumsallaşması Açısından Önemi ve Türk Hukukundaki Yeri

Günümüzde işletmelerin sürdürülebilirliği yalnızca finansal başarılarıyla değil, kurumsal yapılarının sağlamlığıyla da ölçülmektedir. Özellikle aile şirketlerinde nesiller arası geçiş süreçleri, yönetim anlayışındaki farklılıklar ve miras kaynaklı uyuşmazlıklar, şirketlerin geleceğini doğrudan etkileyen kritik unsurlar arasında yer almaktadır. Bu noktada son yıllarda sıklıkla gündeme gelen kavramlardan biri de “aile anayasası” dır.
Aile anayasası, aile üyeleri ile şirket arasındaki ilişkileri düzenleyen, aile bireylerinin hak ve sorumluluklarını belirleyen, şirket yönetimi ve miras planlaması gibi konularda ortak ilkeler ortaya koyan yazılı bir kurumsal yönetim belgesidir. Her ne kadar “anayasa” olarak adlandırılsa da devlet anayasalarından farklı olarak özel hukuk alanında oluşturulan ve aile bireyleri arasında ortak bir mutabakat sağlayan bir düzenleme niteliğindedir.
Aile anayasası uygulamalarının ilk örnekleri özellikle Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa’daki büyük aile şirketlerinde ortaya çıkmıştır. 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren aile işletmelerinin ikinci ve üçüncü kuşaklara devredilmeye başlanmasıyla birlikte, aile içi çatışmaların şirketlerin varlığını tehdit ettiği görülmüş ve bu sorunları önlemek amacıyla aile anayasaları oluşturulmuştur. Özellikle Almanya, İsviçre, Hollanda ve Amerika Birleşik Devletleri’nde faaliyet gösteren köklü aile şirketleri, aile anayasalarını kurumsallaşmanın temel araçlarından biri olarak kabul etmektedir. Bu durumu biraz da siyasal alanda devletin varlığının ve çıkarlarının bireysel varlık ve çıkarların üzerinde tutulmasına benzetebiliriz. Nasıl ki burada amaçlanan devletlerin varlılarının sürdürülebilir olması ise, aile anayasası temelinde de, şirketin ali menfaatleri, bireysel menfaatlerin üzerinde tutularak, şirketin sürdürülebilirliğinin temin edilmesinin sağlaması amaçlanmaktadır.
Aile anayasasının temel amacı, aile üyeleri ile şirket arasındaki ilişkinin kurallarını önceden belirlemek ve gelecekte ortaya çıkabilecek uyuşmazlıkları ve riskleri en aza indirmektir. Şirket yönetimine kimlerin katılabileceği, aile üyelerinin şirkette hangi şartlarla görev alacağı, hisse devri esasları, kar dağıtımı politikaları, aile meclisinin çalışma usulleri ve kuşaklar arası geçiş süreçleri gibi konular aile anayasasının kapsamı içerisinde yer alabilmektedir. Özellikle günümüzde çok daha yetkin aile anayasaları ortaya konulmakta, yönetimin hangi alanlarında hangi niteliklerde kişilerin olabileceği, hatta ve hatta bunların hangi okullardan ve derecelerden mezun olmaları gerektiğine kadar detaylandırılan örneklere rastlamaktayız.
Özellikle aile şirketleri açısından bakıldığında aile anayasasının önemi çok daha belirgin hale gelmektedir. Türkiye’de faaliyet gösteren işletmelerin önemli bir bölümü aile şirketi niteliğindedir. Ancak bu şirketlerin büyük bir kısmı ikinci kuşağa, daha da az bir kısmı üçüncü kuşağa ulaşabilmektedir. Bunun temel nedenleri arasında aile bireyleri arasındaki yönetim çatışmaları, miras uyuşmazlıkları, profesyonel yönetim eksikliği ve kurumsallaşma yetersizliği bulunmaktadır.
Birinci kuşak tarafından büyük emeklerle kurulan birçok şirket, kurucu neslin şirketten veya hayattan ayrılmasının ardından aile içi anlaşmazlıklar nedeniyle dağılabilmektedir. Kardeşler arasında yaşanan yönetim çekişmeleri, miras paylaşımı konusundaki görüş ayrılıkları veya şirket kaynaklarının kullanımına ilişkin uyuşmazlıklar, yıllarca büyütülen işletmelerin kısa süre içerisinde değer kaybetmesine neden olabilmektedir.
Aile anayasası tam da bu noktada devreye girerek ortak kuralları önceden belirlemekte ve aile bireyleri arasında öngörülebilir bir yönetim sistemi oluşturmaktadır. Aslında aile anayasası, yalnızca şirketi değil, aileyi de koruyan bir mekanizma olarak değerlendirilmelidir. Çünkü aile şirketlerinde yaşanan sorunlar çoğu zaman sadece ticari değil, aynı zamanda duygusal ve sosyal sonuçlar da doğurmaktadır. Şirketin dağılması çoğu zaman aile bağlarının da zayıflamasına yol açmaktadır. Bu nedenle aile üyelerinin ortak mutabakatı ile oluşturulmuş bir aile anayasası öncelikle aileyi koruyucu nitelik taşır.
Aile şirketleriyle ilgili en yaygın yanılgılardan biri, kurumsallaşmanın şirket sahibinin veya patronun işletmeden tamamen uzaklaşması anlamına geldiğinin düşünülmesidir. Oysa bu yaklaşım, kurumsallık kavramını son derece yüzeysel ve eksik bir şekilde yorumlamaktadır. Kurumsallaşma, şirket sahibinin işletmenin dışına itilmesi değil; işletme içerisindeki rolünün, yetkilerinin, sorumluluklarının ve karar alma süreçlerindeki konumunun önceden tanımlanmasıdır. Bir şirketin kurucusu veya aile büyüğü elbette yönetim kurulunda yer alabilir, genel müdürlük görevini üstlenerek icranın başı olabilir veya stratejik kararlarda söz sahibi olabilir. Ancak önemli olan, bu yetkilerin kişisel otoriteye değil, yazılı kurallara dayanmasıdır. Kurumsal bir yapıda patronun hangi şartlarda yönetimde görev alacağı, hangi konularda karar vereceği, hangi konularda profesyonel yöneticilere yetki devredeceği ve görev değişimlerinin nasıl gerçekleşeceği açık biçimde belirlenmiştir. Aile anayasaları da tam olarak bu noktada devreye girerek aile üyelerinin ve şirket sahiplerinin işletme içerisindeki rollerini tanımlar. Dolayısıyla gerçek kurumsallık, patronun şirketten uzaklaşması değil; patronun da dahil olduğu tüm yönetim mekanizmasının kurallara bağlanması ve kişilere değil sistemlere dayalı hale getirilmesidir.
Dünyanın en uzun ömürlü aile şirketlerinin incelendiği araştırmalar, bu işletmelerin ortak özelliklerinden birinin güçlü kurumsal yönetim yapıları ve yazılı aile kurallarına sahip olmaları olduğunu göstermektedir. Kurumsallaşma sürecini tamamlayan aile şirketleri, kişilere bağlı yönetim anlayışından uzaklaşarak sistem odaklı bir yapıya geçmekte ve böylece kuşak değişimlerinden daha az etkilenmektedir.
Bununla birlikte Türk hukukunda aile anayasasının hukuki niteliği konusunda henüz açık ve kapsamlı bir düzenleme bulunmamaktadır. Mevcut hukuk sistemimizde aile anayasası özel olarak tanımlanmış veya kanuni çerçevesi çizilmiş bir kurum değildir. Bu nedenle aile anayasaları genel olarak sözleşme serbestisi ilkesi kapsamında değerlendirilmektedir.
Başka bir ifadeyle aile bireyleri arasında hazırlanan aile anayasaları, tarafların ortak iradesini yansıtan metinler niteliğindedir. Ancak bu metinlerin hukuki bağlayıcılığı, içerdiği hükümlerin Türk Borçlar Kanunu, Türk Ticaret Kanunu ve diğer mevzuat hükümleriyle uyumlu olmasına bağlıdır. Aile anayasasında yer alan bazı düzenlemeler ahlaka, emredici hukuk kurallarına veya şirketler hukukunun temel ilkelerine aykırı ise bunların uygulanması mümkün olmayacaktır.
Buna karşılık bazı ülkelerde aile anayasaları daha güçlü bir hukuki zemine sahiptir. Özellikle Almanya ve İsviçre’de aile şirketlerine ilişkin kurumsal yönetim uygulamaları oldukça gelişmiştir. Bu ülkelerde aile anayasaları, hissedar sözleşmeleri, ortaklık sözleşmeleri ve vakıf yapılarıyla desteklenerek fiilen güçlü bir bağlayıcılık kazanmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri’nde ise aile şirketlerinin yönetim yapılarında aile anayasaları kurumsal yönetişimin ayrılmaz bir parçası olarak kabul edilmektedir. Bu şirketler ile ülkemiz arasındaki yüz yaşını aşmış olan aile şirketleri sayısı arasındaki farklar incelendiğinde bu konunun önemi, ekonomiye etkileri daha iyi anlaşılacaktır.
Burada önemli olan husus, aile anayasasının yalnızca etik veya psikolojik bir metin olmaktan çıkarılarak hukuki sistem içerisinde tanımlanmış ve desteklenmiş bir kuruma dönüştürülmesidir. Çünkü hukuki altyapıdan ve müeyyidelerden yoksun kalan aile anayasaları, taraflar arasında anlaşmazlık ortaya çıktığında yeterli koruma veya teminat sağlamayabilmektedir.
Türkiye’de aile şirketlerinin ekonomideki ağırlığı dikkate alındığında, aile anayasalarının hukuki statüsünün güçlendirilmesi önemli bir ihtiyaç olarak ortaya çıkmaktadır. Aile şirketleri ülke ekonomisinin üretim, istihdam ve yatırım kapasitesinin büyük bölümünü oluşturmaktadır. Bu şirketlerin kuşaklar boyunca varlığını sürdürebilmesi yalnızca ailelerin değil, aynı zamanda ülke ekonomisinin de yararınadır. Unutulmamalıdır ki, güçlü bir ekonomi mal veya hizmet üreten güçlü şirketlerin varlığı ile mümkün olabilir. Değer yaratma eğrisi uzun ve meşakkatli bir süreçtir. Bir örgüt uzun bir yolculuğun getirdiği kümülatif tecrübe ile daha iyi değer yaratabilen örgütler haline gelebilmektedir. Ancak birçok şirket bu sürecin daha hazırlık aşamasında ömrünü tamamlayarak, ticari hayattan ayrılmaktadır. Şirketlerin ömür sürelerinin uzun olması bir ekonomi içerisindeki katma değer yaratma katsayılarını arttırmaktadır. Dolayısı ile şirketlerin ömürlerinin uzunluğunu temin edecek bir alt yapı o ülkenin ekonomisi açısından son derece önemlidir.
Bu nedenle gelecekte Türk hukukunda aile anayasalarına ilişkin özel düzenlemelerin yapılması, aile şirketlerinin sürdürülebilirliğini artırabilecek önemli bir reform alanı olarak değerlendirilebilir. Özellikle aile meclisleri, aile konseyleri, kuşak geçiş planları ve aile anayasalarının hukuki niteliğine ilişkin açık düzenlemeler, kurumsallaşma sürecine önemli katkılar sağlayacaktır.
Aile anayasası, modern aile şirketlerinin en önemli kurumsallaşma araçlarından biridir. Şirketlerin nesiller boyunca varlığını sürdürebilmesi, aile bireyleri arasındaki ilişkilerin sağlıklı şekilde yönetilebilmesi ve ekonomik değerlerin korunabilmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Türk hukukunda henüz bağımsız ve açık bir hukuki düzenlemeye sahip olmamakla birlikte, aile anayasalarının gelecekte daha güçlü bir hukuki zemine kavuşması hem aile şirketlerinin devamlılığı hem de ülke ekonomisinin sürdürülebilirliği açısından önemli bir kazanım olacaktır.